Studia na Wydziale Teologicznym UJ
(tajne nauczanie)
Jesienią roku 1942 powziąłem ostateczną decyzję wstąpienia do Krakowskiego Seminarium Duchownego, które działało w konspiracji. Przyjął mnie ks. Rektor Jan Piwowarczyk. Fakt ten miał jednak pozostać w najściślejszej tajemnicy, nawet wobec osób najbliższych. Rozpocząłem studia na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, który także działał w konspiracji, pracując nadal fizycznie jako robotnik w Solvayu. W okresie okupacyjnym Arcybiskup Metropolita założył konspiracyjne Seminarium Duchowne, umieszczając je pod dachem swojej rezydencji. W każdej chwili groziło to zarówno przełożonym, jak i klerykom surowymi represjami ze strony władz niemieckich [1].
Śmierć ciągle była obecna w okupowanym Krakowie. Naukę na Wydziale Teologicznym UJ podczas okupacji niemieckiej ks. prof. Tadeusz Glemma ówczesny dziekan Wydziału Teologicznego opisuje tak:
... Okupanci (...) pozwalając początkowo na nauczanie w seminariach, starali się nad nimi mieć kontrolę sprawowaną przez gestapo któremu trzeba było przedkładać spisy wykładów i przedmiotów wykładanych (...) Nierzadko bywały w seminariach wizyty gestapo, (...). Nieraz kończyły się na strachu (...), nieraz skutki tych wizyt bywały tragiczne, jak w seminarium krakowskim, w którym aresztowano 5 studentów teologii. Wszyscy zostali albo rozstrzelani, albo zamęczeni w Oświęcimiu (...) W tych trudnych warunkach kierowali profesorowie teologii studiami corocznie stu studentów (pod koniec mniej) [2].
Archiwum UJ, KHUW 5
Nowemu seminarzyście dano do rąk zwyczajny podręcznik, wprowadzający w metafizykę: «Zacząłem więc studiować ten podręcznik i natychmiast natrafiłem na olbrzymie opory. Moje humanistyczne, filologicznoliterackie myślenie nie było w żaden sposób przygotowane do przyjęcia owego tekstu: twierdzeń i sformułowań, z których podręcznik metafizyki (scholastycznej) składał się od początku do końca. Musiałem się więc przedzierać przez jakiś gąszcz zdań, rozumowań, koncepcji, dość długo nie mogąc zidentyfikować terenu, po jakim się poruszam. Trwało to około dwóch miesięcy. Po dwóch miesiącach zgłosiłem się do egzaminu, który zdałem. Po egzaminie powiedziałem profesorowi, że ważniejsze od noty, jaką otrzymuję, jest nowe zrozumienie świata, które z tego samodzielnego zmagania się z podręcznikiem metafizyki wyniosłem (...)». «Ów „przewrót” stał się początkiem budowy, która utrzymuje się do dzisiaj. Tak się składało, że nie miałem w życiu zbyt wiele czasu na studiowanie. (...)» [3].
Archiwum UJ, KHUW 5. Wydział Teologiczny - Tajne nauczanie. Wykaz not egzaminacyjnych w tajnym nauczaniu w latach 1941—45. I, II i III rok studiów.
Na Wydziale Teologicznym miałem szczęście spotkać tak wytrawnych profesorów, jak na przykład ks. Władysław Wicher, profesor teologii moralnej, czy ks. Ignacy Różycki, profesor teologii dogmatycznej, który wprowadził mnie w naukowy warsztat teologiczny. Dzisiaj obejmuję wdzięczną myślą wszystkich moich Przełożonych, Ojców Duchownych i Profesorów, którzy na etapie życia seminaryjnego kształtowali moje powołanie. Niech im Pan wynagrodzi ich trud i poświęcenie![4].
Archiwum UJ, WT II 193. Katalog studentów Wydziału Teologicznego. Karta wpisowa Karola Wojtyły na III rok Wydziału Teologicznego 1944/45.
Ze wspomnień kolegi ze studiów przyszłego papieża: „Karol Wojtyła nie opuszczał sali wykładowej i każdą przerwę wykorzystywał na studium języka hiszpańskiego. W oryginalnym języku chciał odczytać św. Jana od Krzyża. Język ten opanował dość szybko (...) Wspólne zdawanie egzaminów razem z naszym kolegą Karolem Wojtyłą nie było łatwe. Na roku było nas tylko siedmiu często razem proszeni byliśmy na salę egzaminacyjną. Odpowiadałem pierwszy zgodnie z alfabetem nazwisk. Był to egzamin teologii moralnej i przy trzecim pytaniu zwątpiłem w swoje możliwości. Wykorzystałem moment, że Profesor wyszedł na chwilę do Dziekanatu i zwróciłem się do siedzącego obok kolegi Karola, by zechciał mi podpowiedzieć trzeci temat. Usłyszałem odpowiedź: Skoncentruj swoją uwagę, bądź spokojny,wiem, że odpowiesz - i ani słowa podpowiedzi. Egzamin zdałem nawet dość dobrze. (Ks. Andrzej Baziński)” [5].
Archiwum UJ, WT II 243. Protokoły egzaminów rocznych. Protokół egzaminu z Teologii Moralnej. Nr 6 Wojtyła Karol - eminenter.
Archiwum UJ, WT II 18. Protokoły Rady Wydziału Teologicznego UJ. Protokół posiedzenia z dnia 27 kwietnia 1945. Punkt V - zaproponowano Wojtyłę Karola na młodszego asystentę do Pisma św.
Archiwum UJ, S III 246. Teczka personalna Karola Wojtyły. Brulion pisma skierowanego do Dziekanatu Wydziału Teologicznego zatwierdzającego powołanie Karola Wojtyły na kontraktowego młodszego asystenta.
Archiwum UJ, S III 246. Teczka personalna. Umowa między Dziekanem Wydziału Teologicznego a Karolem Wojtyłą o zatrudnienie na stanowisku młodszego asystenta na okres od 1 kwietnia 1946 do 31 sierpnia 1947.
(...) byłem nawet przez pewien czas wiceprezesem Bratniej Pomocy Studentów UJ, czyli, jak to się powinno mówić: „Bratniaka” [6].
AUJ, BP 22. Zarząd Bratniej Pomocy Studentów UJ. Wiceprezes ks. Wojtyła Karol.
Archiwum UJ, WT II 252. Dyplom Magistra Teologii Karol Wojtyła.
(...) z woli mojego Biskupa, miałem zajmować się nauką jako wykładowca i profesor etyki na Wydziale Teologicznym w Krakowie i na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Owocem tych studiów była najpierw praca doktorska o św. Janie od Krzyża, a następnie habilitacja na temat myśli Maxa Schelera, (...). Tej pracy osobiście bardzo dużo zawdzięczam [7].
Archiwum UJ, S II 660. Kopia dyplomu doktorskiego Karola Wojtyły. 16 XII 1948.
Archiwum UJ, S III 246. Teczka personalna Karola Wojtyły. Życiorys Karola Wojtyły. Autograf.
Karol Wojtyła ostatnim habilitowanym docentem na Wydziale Teologicznym UJ
Była to ostatnia habilitacja na istniejącym przeszło 550 lat wydziale. W ramach antykościelnych represji komunistyczne władze zlikwidowały bowiem teologię na UJ z początkiem 1954 roku. [8]
W listopadzie 1953 roku dane mi było jeszcze habilitować się w zakresie teologii moralnej. [9] (...) byłem ostatnim habilitowanym na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu docentem tegoż Uniwersytetu i to sobie zawsze głęboko cenię. [10]
Archiwum UJ, WT II 20. Protokoły Rady Wydziału Teologicznego. Posiedzenie 7 I 1954. Sprawa habilitacji m. in. Karola Wojtyły.
Archiwum UJ, WT II 75. Wykaz godzin zleconych z etyki społecznej na UJ w roku akademickim 1953/54 Karolowi Wojtyle.
[1] Jan Paweł II, Dar i tajemnica, wyd. Św. Stanisława, Kraków, 2025, s. 15;
[2] Archiwum UJ, Sygnatura KHUW 5.
[3] Andre Frossard, Rozmowy z Janem Pawłem II, « Nie lękajcie się!», s. 18-19.
[4] Jan Paweł II, Dar i Tajemnica, Kraków, 2025, s. 17.
[5] Boniecki Adam, Kalendarium życia Karola Wojtyły, Kraków, wyd. Znak, 1983, s. 86.
[6] Przemówienie Ojca Świętego w czasie uroczystości nadania doktoratu honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 22 czerwca 1983.
[7] Jan Paweł II, Dar i Tajemnica, Kraków, 2025, s. 90.
[8] Andrzej Nowak, Jan Paweł II Kronika Życia i pontyfikatu, Ożarów Mazowiecki, wyd. Olesiejuk, 2019, s. 54.
[9] Przemówienie Ojca Świętego w czasie uroczystości nadania doktoratu honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, 22 czerwca 1983.
[10] Przemówienie Ojca Świętego do przedstawicieli świata nauki i kultury zgromadzonych w kościele OO. Paulinów na Skałce, Kraków, 8 czerwca.